چكيده:
با توجه به افزايش سريع جمعيت سالهاي اخير و تغيير در الگوي مصرف گوشت در كشور، تقاضا براي مصرف گوشت مرغ در كشور رشد فزاينده‌اي را نشان مي‌دهد. علم تغذيه نقشي اساسي را در موفقيت اين صنعت بر عهده دارد. از افقهاي جديد موجود براي فرمولاسيون اقتصادي جيره، استفاده و اختصاص دادن درصدي از جيره به خوراك غير متداول مي‌باشد. از جمله خوراك غير معمول موجود، ضايعات حاصل از كارخانجات چرم‌سازي است. با توجه به آمار كشتارگاههاي كشور، روزانه از هر جلد پوست به طور متوسط 5/1-1 كيلو ضايعات خام باقي مي‌ماند كه تا حدود داراي تركيبات مواد مغذي و اسيد آمينه هاي مناسبي بوده و كاربرد آن در جيره طيور علاوه بر صرفه‌هاي اقتصادي، كاهش دهنده آلودگي محيط زيست مي‌باشد .ضايعات حاصل از مراحل چرم‌سازي شامل تراشه هاي نرم پوست، سرپشم حيواني، كلاژن مي‌باشند. اين ضايعات، تركيباتي نزديك به پودر ماهي را دارند ولي ميتونين، ليزين و هيستيدين آنها كمتر مي‌باشد، ‌كاربرد ضايعات چرم‌سازي را تا 4%‌ در جيره هاي جوجه‌هاي گوشتي در مرحله رشد و پاياني توصيه كردند.
‌در مورد ضايعات سرپشم حيواني حاصل از فرآيند كردن چرم،‌ اين مقدار تا 7 الي 8 درصد جيره مي‌باشد. همچنين نتايج آزمايشات متعدد حاكي از اين است كه كاربرد ضايعات چرم در تغذيه جوجه‌هاي گوشتي، هيچگونه اثر بيماري زايي در كيفيت گوشت توليدي، ايجاد نمي‌كند و از لحاظ اقتصادي در بعضي از جيره‌ها به علت افزايش مصرف خوراك و كاهش تلفات و قيمت تمام شده جيره، توجيه اقتصادي دارد. طراحي پروژه‌هاي تحقيقاتي مشابه در ايران براي دستيابي به اطلاعات جامع‌تر، توصيه مي گردد. بهرحال آنچه نهايتاً مي‌توان نتيجه گيري نمود اين است كه ضايعات چرم مي‌تواند جايگزين مناسبي به جاي پودر ماهي در جيره‌هاي بر پايه ذرت و سويا باشد.

كلمات كليدي:‌
ضايعات،‌تغذيه طيور، چرم و سالامبور

مقدمه:
با توجه به افزايش سريع جمعيت سالهاي اخير و تعبير در الگوي مصرف گوشت در كشور، تقاضا براي مصرف گوشت مرغ در كشور، رشد فزاينده‌اي را نشان مي‌دهد. همچنين برگشت سريع سرمايه در صنعت مرغداري، موجب جذب سرمايه‌هاي هنگفت به اين صنعت شده است. علم تغذيه نقشي اساسي در پرورش طيور دارد. توليد كنندگان معمولاً براي خود داراي فرمول غذايي معيني مي‌باشند. به طور كلي وضعيت تغذيه در حال حاضر مشكلات زيادي را براي مرغداران ايجاد كرده است.
اغلب مرغداران در برنامه‌هاي غذايي طيور، فراواني و كميابي مواد اوليه را در فصول مختلف سال رعايت نمي‌كنند. كارخانه‌هاي توليد دان طيور اصولاً به دليل فقدان نگرش بازار گرداني، نتوانستند برا ي تامين منابع مورد نياز توليد دان، افق هاي جديدي را باز نمايند. بي توجهي به پس مانده‌هاي توليدي كشتارگاه هاي كشور، اعم از كشتارگاههاي دام و طيور و كارخانه‌هاي توليد كنسرو ماهي، كارخانه‌هاي توليد لبنيات و غيره مي‌تواند از دلايل اين امر باشد. به دليل وابستگي شديد كشور به دان مرغ، تا زماني كه نتوان با استفاده از ابزار تحقيق و توسعه به فرمولهاي مناسبي دست يافت، به نظر نمي‌رسد كه بتواند در اين صنعت در عرصه صادرات موفق گردد. خوراك معمول و متداول مورد استفاده در تغذيه طيور عمدتاً به دليل مصارف انساني و محدود بودن سطح كشت محصول، همواره با نياز مرغداران تطابق نداشته و هميشه مشكل آفرين بوده است. در عصر حاضر با پيشرفتهاي فنون علمي، ‌استفاده از ضايعات يك سيستم توليدي، به عنوان ماده خام براي سيستم جديد ديگر، امكانپذير شده است كه علاوه بر بازيافت اقتصادي ضايعات حاصل، ‌سودمنديهاي جنبي نيز همانند كاهش آلودگي‌هاي محيط زيست را به همراه داشته است. مقادير زيادي از ضايعات وجود دارند كه مي‌توانند به عنوان مواد خام، مستقيم يا بعد از فرآوري، به مصرف تغذيه دام و طيور شوند. موفقيت در اين امر عمدتاً به شكل منابع و چگونگي به كارگيري آنها بستگي دارد. از منابع غير معمول مي‌توان به تركيبات پتروشيميائي، ضايعات كراتيني، زباله‌هاي خانگي و شهري، فضولات حيوانات مزرعه و اخيراً ضايعات كارخانجات چرم و سالامبور اشاره نمود.
گاو بومي ايران با جمعيت 7/6 ميليون رأس حدود 5/31 درصد توليد پروتئين حيواني در داخل كشور را به خود اختصاص داده است. سهم توليد گوسفند با جمعيت 51.4999.000 رأس خود حدود 44 درصد كل گوشت قرمز توليدي كشور مي‌باشد. از هر جلد پوست سنگين در كارخانجات چرم و سالامبورسازي بطور 5/1-1 كيلو ضايعات خام باقي مي‌ماند كه فساد پذيري سريعي داشته اما ارزش پروتئين خام آن بالا مي‌باشد.
اين مقاله سعي دارد كه در يك نگرش اجمالي، كاربرد مواد خام حاصل از كارخانجات چرم و سالامبور را تغذيه طيور گوشتي مورد بررسي قرار دهد.

مواد خام حاصل از چرم سازي:
پوست
پوست، بزرگترين عضو بدن را تشكيل مي‌دهد و چون قشر نازكي كليه سطح بدن را پوشانده است وزن پوست حدود 7 درصد وزن بدن مي‌باشد از سه لايه ابيدرم، ‌كوريوم و بافت زير پوستي تشكيل شده است. طي روند چرم‌سازي، اپيدرم همراه بامواهاي زبر به طريق واكنش شيميائي Na2S و Ca(OH)2 جدا مي‌شود. كوريوم لايه‌اي از پوست است كه براي توليد چرم به كار مي‌رود. بافت زير پوستي شامل كلاژن و بافت چربي است. 40% پوست قابل تبديل به چرم مي‌باشد و بقيه پوست به عنوان ضايعات محسوب مي‌شود. ضايعات ناشي از فرآيند مربوط 25-20% فرآيند مكانيكي 15-10%‌ضايعات ناشي از صاف كردن پشم (تقريباً15% مي‌باشد)
1- تراشه هاي نرم پوست و سرپشم حيواني:
بخشهاي از پوست كه از بخش كوريوم در طي فرآيند كردن پوست جدا مي‌شوند تحت عناوين تراشه‌هاي نرم پوست( جدا شده توسط ماشين فلشينگ)،‌سرپشم حيواني ( جدا شده توسط دست) ناميده مي‌شود. محتواي مواد مغذي سرپشم حيواني عبارت از 6/29% ‌ماده خشك، 3/61% پروتئين خام و 5/21% چربي در ماده خشك مي‌باشد.

جدول1) ميزان اسيدهاي آمينه تركيبات ازت دار تراشه نرم پوست،‌ سرپشم حيواني و تراشه‌هاي كرومي را نشان مي‌دهد (منبع2)
جدول1) ميزان اسيدهاي آمينه تركيبات ازت دار تراشه نرم پوست،‌ سرپشم حيواني و تراشه‌هاي كرومي

جدول يكبه خوبي نشان مي‌دهد كه ميزان ليزين تراشه‌هاي نرم پوستكمتر از پروتئينهاي گوشت است، ميزان پائين تريپتوفان به علت محتوي كم بافت ماهيچه‌اي و رگهاي خوني و همچنين غدد چربي و عرق است. ميزان گلايسين تراشه هاي نرم پوست بالاست از آنجائي كه گلايسين بسهولت متابوليزه مي‌شود وقتي مقدار زيادي از آن به حيوان خورانده مي‌شود مشكلي بوجود نمي‌آورد.

2- ضايعات ناشي از توليد چرم كروم:
ضايعات ناشي از چرم سازي كرومي عمدتاً شامل تراشه هاي زير پوست. تراشه‌ها، تكه‌هاي رنگي مي‌باشد. مقدار پروتئين خام اين ضايعات 85-80% مي‌باشد و تركيب چرم‌نهايي متفاوت است. تراشه‌هاي ناشي از چرم سازي كرومي از نظر ميتونين، ايزولوسين، لوسين و بعضي اسيدهاي آمينه ديگر فقير مي‌باشد.

3- گلوتين:
گلوتين پودر خاكستري حاصل از تجزيه و به دنبال آن خشك نمودن ضايعات چرم سازي مي‌باشد.
حداقل ميزان پروتئين خام آن 12% و حداكثر ميزان خاكستري 12% است چربي آن از 1% تجاوز نمي‌كند.

4- پروتئينهاي حاصل از ضايعات محلولهاي موبر
اين بخش، ضايعات ناشي از پوست آهك خورده حاوي پروتئينهاي استخراج شده از پوست است.
مقدار چربي اين بخش معمولاً متغير بوده ولي اكثر محققان ميزان ان را 6% دانسته‌اند.
مقدار عناصر كم نياز بخش پروتئين مايع آهكي در جدول شماره 2 آورده شده است.
جدول 2- مقدار عناصر كم نياز (ميلي گرم در هر كيلوگرم) در پروتئينهاي مايع آهكي

5- مواد تجزيه شده حاصل از ضايعات چرم:
فرآورده هاي ناشي از اين ضايعات ناشي از فرآوري جير مي‌باشد كه از مواد حائز اهمين كار آگلوتين مي‌باشد كه بخصوص در چرمهاي با منشاء گوسفندي توليدي مي‌شود. در چرم با منشاء خرگوش ماده ديگري به نام تونامين توليد مي‌شود كه حائز اهميت تر از كاراگلوتين مي‌باشد.
آزمايشات مختلف گزارش كردند كه تونامين جهت تغذيه دام مناسبتر از كار اگلوتين مي‌باشد.

آزمايشات تغذيه‌اي ضايعات چرم در طيور گوشتي
در يك آزمايش جايگزيني كلاژن حاصل از عمل‌آوري قليايي تراشه‌هاي زير پوست ناشي از چرم‌سازي كرمي به جاي كنجاله با دام زميني در جيره‌رشد جوجه‌هاي گوشتي مورد استفاده قرار گرفت تيمارهاي آزمايش حاوي صفر، 4/6، 6/2، 18/28،‌كلاژن جايگزين شده بادام زميني بودند نتايج تجزيه و تحليل آماري به خوبي نشان داده كه اختلاف معني داري بين ارزش بيولوژيكي پروتئين خام وجود ندارد (05/0 <P)‌قابليت هضم ظاهري در تمام گروههاي آزمايشي مشابه بود و در نهايتمشخص گرديد كه از ضايعات جرم مي‌توان به عنوان يك خوراك پروتئين دامي با ارزش كامل در تغذيه جوجه‌هاي گوشتي بهره برد.
Nedopil و همكاران (1975) طي دو آزمايش، به جاي 2%‌پروتئين حيواني از پروتئين مايع آهكي چرم استفاده كردند. در گروههاي تحت آزمايش، وزن زنده جوجه‌هاي گوشتي 8/3 تا 3/6 درصد بيشتر از گروه مشاهده بود. در مقايسه با گروه شاهد ميزان خوراك مصرفي به ميزان به 2و4 درصد و هزينه‌هاي خوراك 7/0 و 8/2 درصد كاهش يافت خوراكهاي آزمايشي اثر منفي بر درصد تلفات و كيفيت گوشت توليد ايجاد نكردند.
Splitek و همكاران (1917)‌در تغذيه جوجه‌هاي گوشتي در سن 49-22 روزگي از جيره حاوي 6/2%‌پروتئين مايع آهكي استفاده كردند ميزان وزن نهائي يكساني را با جيره شاهد بدست آورند. با اين وجد، ميزان خوراك مصرفي براي هر كيلوگرم افزايش وزن در دسته 2 درصدي بهترين حالت را داشت (19/2 كيلوگرم در مقابل 45/2 شاهد)
همچنين نتايج چندين آزمايش نشان داد كه هيچگونه اثر بيماري زايي در كيفيت گوشت توليدي هنگام استفاده از ضايعات مربوطه چرم مشاهده نشد و استفاده از 2%‌پروتئين مايع آهكي در مخلوط غذايي از نظر اقتصادي مقرون به صرفه مي‌باشد نتايج حاصل از كاربرد ضايعات چرم در تغذيه بلدرچين نيز نتايج مشابه را نشان داد.
Gaweeki و همكاران (1981)، از ضايعات چرم سازي براي تغذيه جوجه‌ها در دوره پاياني پرورش استفاده كردند، افزودن 6/5-2 درصد ضايعات جرم باعث افزايش وزن بيشتر با همان مقدار مصرف خوراك مساوي با جيره شاهد گرديد بهرحال اين آزمايش نيز به خوبي نشان داد كه ضايعات جرم مي‌تواند به عنوان يك منبع حيواني در جيره هاي جوجه‌هاي گوشتي به جاي پودردهي در جيره‌هاي بر پايه ذرت و وسويا مورد استفاده قرار گيرد.

جنبه‌بندي و پيشنهادات
ضايعات چرم يكي از فرآورده‌هاي فرعي صنايع دباغي است كه از عمل آوري تكه‌هاي چرم به دست مي‌آيد. ضايعات حاصل از مراحل چرم سازي شامل تراشه‌هاي نرم پوست، سر پشم حيواني، كلاژن مي‌باشد كه اين ضايعات تركيباتي نزديك به پودر ماهي دارند و عمدتاً جايگزين پودر ماهي در جيره طيور مي‌شوند نتايج آزمايشات متعدد حاكي از اقتصادي بودن افزودن ضايعات چرم به جيره‌هاي جوجه‌هاي گوشتي در دوره رشد و پاياني مي‌باشد، حد مجاز افزودن اين ضايعات را 4/5%‌جيره گزارش كرده‌اند. افزودن ضايعات چرم هيچگونه اثرات سوء بيماريزا بر كيفيت گوشت توليدي نداشته است. اما به نظر مي‌رسد كه قبل از كاربرد بايد تركيبات مواد مغذي آن مورد آناليز قرار گيرد چرا كه بر حسب دام و ساير شرايط محيطي تركيبات آن متغير مي‌باشد. لزوم اجراي طرحهاي تحقيقاتي مشابه در ايران براي دستيابي به اطلاعات جامع‌تر، توصيه مي‌گردد.

منابع:
1- علومي، احمد. 1376. وضعيت خوراك طيور در ايران. چكاوك،‌دوره ششم، شماره 2- صفحات 23-30
2- جحعفري صيادي، عليرضا. اوحدي حائري،‌ابوالقاسم، نويد شاد.بهمن. 1379. خوراك غير معمول در تغذيه حيوانات. انتشارات دانشگاه كيلان (ترجمه).

3- Bideman et al. 1972. A technical economic evoluation of Rour hid curing methods.Agricultural Economic Report. No16.
4- Highberger. J.H. 1956. The chemistry and Technology of leather. Vol 1. New york. Pp55-193.
5- Cawecki,K. Lipinska. 1981. Meal from residues of the tanning and meat industries in feeds for fattening chickenes. Roczniki Naukowi zootechniki. G(1)185-92.
6- Yeh.y.y. and levielle. G.A. 1969. effect of dietary protein on hepatic lipogeneses in the growing chic. J. Nutr. 98,356-66.
7- Boushy and A.Vanderpoel. 1998. poultry feed from waste processing and use. ISBN. 792364.
 

گردآوري كننده: اكرم قره‌داغي
كارشناس پژوهش مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي آذربايجانشرقي

طرحهاي در دست اجرا:
1) تعيين صدمات و آسيبهاي وارده بر چرم و سالامبور (مجري)
2) پنيرهاي صنعتي و سنتي آذربايجان (همكار)
3) استحضار چربي پشم از گوسفندان و كارخانجات پشم شوئي (مجري)
4) شناسائي انگل ماهيان حوزه ارس (همكار)
5) تعيين كانونهاي آلودگي شير خام از دوسش تا تحويل به كارخانه (همكار)