چکيده:
جوانه زني قبل از برداشت در گندم نان سبب ايجاد ضايعات در توليد گندم در استان هاي شمالي ايران مي شود. در اين مناطق به دليل بارندگي و رطوبت بالا در زمان برداشت جوانه زني دانه گندم بر روي گياه مادري رخ مي دهد که اين امر سبب کاهش عملکرد و کيفيت بذر مي گردد و از اين بابت کشاورزان متحمل خسارات فراواني مي شوند. شناسايي و معرفي ارقام متحمل به جوانه زني قبل از برداشت به عنوان يکي از راهکارهاي مناسب جهت کاهش ضايعات در توليد گندم نان مي باشد. در اين راستا معرفي روش يا روش هاي غربال آزمايشگاهي مناسب و با دقت بالا مي تواند به پژوهشگران در ارزيابي ژنوتيپ هاي موجود در ذخاير بانک ژن کمک شاياني نمايد. اين تحقيق به منظور ارزيابي دو روش غربال در بررسي مقاومت به جوانه زني قبل از برداشت در ارقام گندم نان ايراني انجام گرديد. بدين منظور تعداد 30 رقم گندم نان شامل 27 رقم تجاري به همراه 3 رقم گندم شاهد استراليايي و کانادايي در قالب طرح بلوک هاي کامل تصادفي در مزرعه تحقيقاتي دانشکده کشاورزي دانشگاه تهران در سال 1380 کشت گرديد. صفات تاريخ خوشه دهي، تاريخ گلدهي و مرحله رشدي زادکس 92 در مزرعه يادداشت برداري شد. تعداد 50 خوشه در مرحله رشدي زادکس 92 برداشت و رطوبت بذر بلافاصله پس از برداشت اندازه گيري شد. ارزيابي جوانه زني روي خوشه توسط دو روش غربال شامل نمره جوانه زني و شاخص جوانه زني تحت شرايط آزمايشگاهي انجام شد. در هر دو روش غربال بيشتر ارقام ايراني نسبت به جوانه زني روي خوشه مقاومت پاييني نشان دادند. نتايج اين تحقيق نشان داد که همبستگي بالايي بين دو روش فوق وجود دارد اما در غربال کردن تعداد زيادي ژنوتيپ روش نمره جوانه زني مي تواند به عنوان يک روش غربال سريع و اوليه مورد استفاده قرار گيرد.

مقدمه:
برنامه هاي به نژادي گياهان زراعي با گزينش ژنوتيپ هاي برخوردار از قابليت جوانه زني سريع بذر همراه بوده است. اما چنين ويژگي مي تواند منجر به جوانه زني زود هنگام دانه ها در مرحله پس از رسيدگي فيزيولوژيک و قبل از مرحله برداشت غلات شود. اين پديده که اصطلاحا جوانه زني قبل از برداشت ناميده مي شود، اغلب در رطوبت بالا و هنگام رسيدن دانه اتفاق مي افتد (1). خسارت جوانه زني قبل از برداشت گندم در نواحي مرطوب امري نسبتا متداول بوده و درهر 10 سال سه الي چهار مرتبه اتفاق مي افتد (13). شواهد نشان مي دهد که بيش از 27 ميليون هکتار از اراضي زير کشت غلات جهان با اين مشکل روبرو هستند (4، 1). براي مثال در ايران وقوع بارندگي در خرداد ماه در استانهاي شمالي کشور منجر به پديده جوانه زني قبل از برداشت در گندم مي گردد. اين امر باعث کاهش عملکرد و کيفيت بذر و در نتيجه موجب ضرر اقتصادي به زارعين، مصرف کننده و نيز دولت مي گردد (1).
بسياري از محققين علت اصلي بروز پديده جوانه زني قبل از برداشت را در گونه هاي مختلف گندم، کوتاه شدن دوره خواب ژنوتيپ هاي اصلاح شده مي دانند. مطالعات مختلف همبستگي مثبت و معني داري را بين مقاومت به جوانه زني قبل از برداشت و خواب اوليه بذر نشان مي دهد (14، 11، 10). هاکل (1995) بيان مي کند که مقاومت به جوانه زني قبل از برداشت عمدتاً نتيجه خواب بذر مي باشد. خواب بذر نيز از لحاظ ژنتيکي و فيزيولوژيکي با رنگ قرمز پريکارپ پيوسته است. اخيرا اين لينکاژ شکسته شده است و گندم زمستانه و بهاره سفيد با سطح بالايي از مقاومت در استراليا، ايالات متحده و کانادا شناسايي شده است (7).
علاوه بر خواب بذر عوامل ديگري نيز در تحمل ژنوتيپ ها به جوانه زني روي خوشه نقش دارند. ميزان اسيد ابسزيک موجود در جنين، مقدار عدد فالينگ، ترکيبات شيميايي دانه و اندامهاي پوششي، غلظت هورمونها و آلبومين هاي بازدارنده، فعاليت آنزيم هاي هيدرولتيک، ضخامت و ضريب نفوذپذيري ديواره سلولي و مورفولوژي بخشهاي محافظتي سنبله از اين جمله اند (1). علاوه بر موارد فوق، عوامل محيطي از قبيل رطوبت، درجه حرارت و ميزان بارندگي مي توانند بر روي تحمل ارقام به جوانه زني قبل از برداشت تاثير بگذارند (1).
گزارشات متعددي نشان مي هد که مقاومت به جوانه زني قبل از برداشت ممکن است در ارتباط با تأخير در زمان خوشه دهي باشد چرا که اکثر گندم هاي بهاره مقاوم به جوانه زني قبل از برداشت که در اختيار اصلاحگران گياه مي باشد به نظر مي رسد که ديررس باشند. همچنين هاکل (1995) در تحقيقات خود مش