آينده نگاري[1] علم و فناوري، رويكردي نوين براي ساخت آينده كشاورزي ايران با مروري بر تجربه چك
سيدعلي اكبرعظيمي[2]
مؤسسه پژوهشهاي برنامه ريزي و اقتصادكشاورزي- تهران- خ كريم خان زند- خ آبان جنوبي- خ رودسرشرقي - پ 9
چكيده
آينده نگاري علم و فناوري يك روش تفكر مشاركتي، ساختار يافته و روشمند در بارة آيندة علم و فناوري است كه در بيش از 30كشور در سطح ملي مورد استفاده قرارگرفته است. در مطالعه آينده نگاري علم و فناوري كشور چك 2002-2000، موضوع كشاورزي، غذا و محيط زيست يكي از14محور تخصصي مزبور بوده است. حاصل اين مطالعه پيشنهاد 90 زمينه پژوهشي و 25زمينه پيگيري فناوري هاي مؤثر بر توسعه كشور براي افق 10ساله(سال2010 )بوده است كه از بين آنها 16 اولويت پژوهشي به حوزه كشاورزي،غذا و محيط زيست اختصاص داشته است . از ديگر نتايج قابل ملاحظه اين مطالعه ارايه پيشنهاداتي در دو محور عمده : يعني ، ساختار مديريت و پياده سازي برنامه تحقيقات ملي و ديگري پشتيباني از پژوهش مانند : ساختار نيروي انساني پژوهشگر، ترويج پژوهشهاي فراگيروشبكه اي و فرابخشي ، همكاري هاي منطقه اي و بين المللي ؛ به دولت چك بوده است . هدف اين مقاله بهره گيري از تجارب عملي آينده نگاري براي اراية توصيه هايي درزمينة آينده نگاري كشاورزي ايران مي باشد.
واژه هاي كليدي : آينده نگاري،آينده پژوهي ، علم ، فناوري، كشاورزي ، محيط زيست ، چك
مقدمه
آينده نگاري علم و فناوري از سالهاي پس از جنگ جهاني اول با هدف كسب برتري در حوزه هاي نظامي مطرح شده و به مرور وارد ساير حوزه هاي اقتصادي ، اجتماعي و از جمله كشاورزي و محيط زيست شده است[1].آينده نگاري براي نخستين بار در دهة 80 توسط ژاپني ها به عنوان ابزار سياست گذاري علم و فناوري مورداستفاده قرارگرفت. اين روش چند دهه است كه در سازمانهاي دولتي و خصوصي و در حوزه هاي مختلف علم ، فناوري ، فرهنگ ، محيط زيست و غيره،بكارگرفته مي شود. آينده نگاري عبارت است از تلاشي نظام مند براي نگاه به آيندة بلندمدت در حوزه هاي دانش، فناوري، اقتصاد، محيط زيست وجامعه كه با هدف شناسايي فناوريهاي نوظهور و تعيين آن دسته از بخشهايي كه سرمايه گذاري در آنها احتمال سوددهي اقتصادي و اجتماعي بيشتري دارد، انجام مي شود. در واقع آينده نگاري رويكردي است جهت ايجاد آمادگي براي آينده و بكاربردن منابع موجود به بهترين وجه ممكن درراستاي ارزشها ؛كه طي آن روشهاي كمي و كيفي توأمان بكارگرفته مي شوند .از جمله دستاوردهاي آينده نگاري ملي مي توان به دستيابي ديدگاه مشترك در سطح ملي ، همگامي بيشتر بخش خصوصي و دولتي، تعيين اولويتهاي كشور، آماده سازي كشور براي آينده ، برقراري ارتباطات واقعي بين دانشگاه و جامعه و دولت ، ايجاد فرهنگي جامع نگري و آينده نگري و ايجاد چشم انداز آينده ، باشد[2] . آينده نگاري حاصل تلاقي و همگرايي سه دسته از مفاهيم يا حوزه هاي مختلف است : برنامهريزي يا برنامهريزي راهبردي، آينده پژوهي ،شبكهسازي يا توسعه سياست، كه در طول سالهاي گذشته با تغيير رويكرد در هر سه بعد مواجه شده اند:
o برنامهريزي راهبردي تفكر راهبردي و برنامهريزي تعاملي،
o سياستگزاري متمركز سياست گذاري شبكهاي ،
o پيش بيني وبرآورد آينده آمادگي براي آينده و يا ساخت آينده.
شكل شماره 1- نمايي از حوزه هاي پژوهشي اي كه در فرآيند آينده نگاري دركنارهم موردتوجه قراردارند.
اهداف عمومي آينده نگاري: كه فارغ از موضوع مطالعه و به طور طبيعي پس از طي فرآيند آينده نگاري مي بايست حاصل شوند-و آنها را با عنوان 5c معرفي مي كنند- عبارتند از[3] :
1- تعامل و ارتباط[3] : گردهمايي گروههايي از افرادمرتبط با موضوع به شيوه ها و روشهاي مناسب به گونه اي كه بتوانند با هم تبادل نظر داشته و از آراء و نظرات يكديگر استفاده كنند.
2- تمركز بر بلندمدت[4]: شركت كنندگان و مخاطبين برنامه افق ديد خود را از كوتاه مدت به بلند مدت تغيير دهند.
3- هماهنگي[5] : انتظار مي رود در پايان برنامه هماهنگي بيشتري بين شركت كنندگان رخ داده باشد.
4- هم رأيي[6]: ايجاد بينش مشترك نسبت به آينده، فوق العاده حائز اهميت است و در صورت عدم تحقق آن، نمي توان نتايج مطلوبي از آينده نگاري گرفت.
5- تعهد[7] در اجرا: انتظار مي رود افراد دخيل در آينده نگاري آمادگي لازم را براي به اجرا در آوردن تغييراتي كه آينده نگاري پيشنهاد مي كند، پيداكنند.
اهداف خاص آينده نگاري : ناظمي براي يك مطالعه در سطح ملي ، به طبقه بندي اهداف آينده نگاري هاي ملي در كشورهاي مختلف پرداخته است، كه عبارتند از : تشخيص فناوريهاي كليدي – تشخيص فناوريهاي عام در حال پيدايش – پيش بيني ظهور و وقوع فناوريها – تعيين جايگاه ملي- شناسايي ضعف ها و قوت ها- شناسايي پتانسيل ها – شناسايي نيازهاي اقتصادي و اجتماعي – شناسايي تهديدها و فرصتها- اولويت گذاري – اطلاع رساني به بنگاههاي اقتصادي- اطلاع رساني به تصميم گيران و سياستگذاران- ايجاد همكاري ميان بخش پژوهشي و بخش صنعت- ساخت چشم انداز [4].
از آنجا كه آينده نگاري حاصل تلاقي(تعامل)سه دسته از مفاهيم در حوزه هاي آينده پژوهي،برنامه ريزي يا برنامه ريزي راهبردي و سياست گذاري يا توسعة سياست وشبكه سازي مي باشد، خروجي آينده نگاري تنها از جنس آينده نيست؛ بلكه خروجيهاي آن پيشنهاداتي هستند كه بار مفاهيمي از نوع سياست گذاري و برنامه ريزي را با خود دارند. از آنجا كه اين رويكرد در تنظيم سياستهاي بلند مدت تحقيقات بخش كشاورزي كشورهاي متعددي مورد استفاده قرارگرفته و نتايج حاصله نيز مورد رضايت و تأكيد عموم كشورهاي مطالعه كننده بوده است[5و6]؛ مي توان و شايسته است با مرور تجارب موجود در سطح دنيا زمينة لازم براي انجام آينده نگاري علم و فناوري كشاورزي ايران را متناسب با زيست بوم ايران اسلامي، فراهم آورد[1].
آينده نگاري علم و فناوري در جمهوري چك
اولين تجربة آينده نگاري جمهوري چك پيرو سياست تحقيق و توسعه ملي و براساس ضرورت دستيابي آنها به يك «برنامه تحقيقات ملي»[8] انجام شده است. برنامة تحقيقات ملي با هدف اولويت بندي تحقيقات و شناسايي پژوهش ها و فناوري هاي كليدي و نحوه مديريت و سازماندهي پژوهش ها در سطح ملي تنظيم شده است. در مستندات اين برنامه به صورت مفصل به تعريف و توصيف اهميت ساختاري مطالعات اولويت دار[9] ، در تحقق توسعة اقتصاد ملي و اصلاح كيفيت زندگي جامعه پرداخته شده است. در آنجا اشاره شده است كه تحقق توسعة اقتصادي و اجتماعي متناسب با بودجه كشور، عميقاً متأثر از انتخاب صحيح مسير پژوهشهاي آن كشور است. در واقع رويكرد اولين آينده نگاري ملي جمهوري چك ، شناخت مسيراصلي پژوهش و فناوري هاي كليدي بوده كه موضوع ((كشاورزي و غذا)) يكي از محورهاي اصلي آن بوده است .
آينده نگاري علم و فناوري جمهوري چك كه مقدمه اي براي ورود به برنامه تحقيقات ملي بوده است از سوي وزارت آموزش، جوانان و ورزش به نمايندگي دولت چك سفارش شده و توسط مركز فناوري آكادمي علوم چك و آكادمي مهندسي چك انجام شده است. اين برنامه از اواخر سال 2000 شروع و طي حدود 12 ماه به پايان رسيد كه گزارش نهايي آن در مارس 2002 منتشر گرديده است. مجموعه هزينه هاي پيش بيني شده مطالعه آينده نگاري فناوري چك ، حدود 400600 يورو عنوان شده است[7و8].
اهداف مطالعة آينده نگاري چك: هدف اول ، هدف اول اين مطالعه كه براي افق زماني 10 ساله طراحي شده بود عبارت بود از شناسايي مسيرها و جهتهاي تحقيقات براي دستيابي به بهترين استراتژي توسعة اقتصادي مطلوب با حداكثر تأمين نيازهاي اجتماعي براساس استفاده بهينه از بودجه عمومي پژوهش و توسعه .
هدف دوم ، كه در كنار هدف اصلي به آن پرداخته شد، عبارت بود از پيشنهاد معيارهايي براي ارزيابي كارايي و مكانيزمهايي براي كاربرد بهتر تحقيقات در سطح ملي، از جمله مديريت و نحوة پياده سازي برنامه تحقيقات ملي. لذا اهداف اين مطالعه به دو بخش عمده تقسيم شده است:
1- ارايه پيشنهاديه[10] برنامه تحقيقات ملي جمهوري چك ، كه داراي اجزاي ذيل باشد:
الف – تعيين تعداد، عناوين، اهداف و مشخصات برنامه هاي موضوعي[11] و پشتيباني[12] برنامه تحقيقات ملي منطبق با سياست هاي تحقيق و توسعه جمهوري چك ،
ب – پيشنهاد زيربرنامه هاي موضوعي[13] و زيربرنامه هاي پشتيباني[14] مرتبط با برنامه تحقيقات ملي،
ج – شناسايي مسيرهاي كليدي پژوهشي و برقراري ارتباط آنها با زير برنامه ها.
2- ارايه پيشنهاديه فرآيند هدايت صحيح برنامه تحقيقات ملي جمهوري چك كه شامل موارد ذيل باشد:
الف – سازماندهي، مديريت و نظارت برنامه هاي موضوعي و پشتيباني،
ب – اصول رقابت براي پيشتيباني مالي پروژه هاي ارائه شده از سوي برنامه تحقيقات ملي،
ج- ساختار نظارت و ارزيابي پروژه هاي كه از طرف برنامه تحقيقات ملي حمايت مي شوند،
د – اصول اوليه همكاري بين المللي،
هـ - اصول پشتيباني مالي برنامه تحقيقات ملي،
و – ارائه چارچوب پيشنهادي براي سامانه اطلاعاتي مورد نياز برنامه تحقيقات ملي،
ز- فرآيند مناسب پياده سازي برنامة پيشنهادي برنامه تحقيقات ملي،
ح – اصول ارتباط با عموم (روابط عمومي) برنامه تحقيقات ملي.
حصول اهداف گروه اول توسط روش شناسي ذيل پي گيري شده و اهداف گروه دوم در قالب تشكيل پانل تأمين گرديده است .
عوامل مؤثر بر روش شناسي مطالعه :عوامل اساسي تعيين روش شناسي پروژه ؛ اهداف، شرايط و ويژگيهاي مطالعه بوده است كه توسط كارفرما تعيين شدند . شرايط ذكر شده عبارت بودند از :
1- نتايج پروژه مي بايست منبعث از نظرات طيف گستردة كارشناسان و مؤسسات مرتبط باشد.
2- فضاي توليد دانش و فضاي كاربرد آن (صنعت، بهداشت، خدمات) مي بايست به صورت برابر در حصول نتايج پروژه منظورگردند.
3- نتايج پروژه ها مي بايست منطبق با نيازهاي اجتماعي، ظرفيتهاي پژوهش موجود و از لحاظ بار مالي قابل توجيه باشند.
4- نتايج مي بايست حاوي اطلاعاتي باشد كه در زمان مقتضي(سال2002) جهت تهيه پيشنهاديه برنامه تحقيقات ملي و اولويتهاي پژوهشي، در اختياردولت چك قرارگيرد.
اطلاعات لازم براي تدوين روش شناسي مطالعه از تجارب مشابه خارجي حاصل شده كه متناسب با اهداف مطالعه و شرايط محيط ملي مورداستفاده قرار گرفته اند . البته روش شناسي حاصله در معرض نقد و بررسي كارشناسان خارجي كه داراي تجارب مكرر در فرآيند مديريت و پياده سازي چنين پروژه هايي داشته اند، قرار داده شده است. در تجربه آينده نگاري چك عمدتاً از روشهايپانل، SWOT و طوفان فكري استفاده شده است.
سازمان كاري و فرآيند انجام آينده نگاري: پروژه آينده نگاري توسط «گروه مديريت» هدايت مي شده كه در رأس آن يك مدير پروژه از آكادمي علوم با يك معاون از آكادمي مهندسي و گروهي متشكل از 7 كارمند (5 نفر از آكادمي علوم بوده و باقي از آكادمي مهندسي)جذب شده بودند.
شكل شماره2- نمايي از سازمان كاري آينده نگاري جمهوري چك
فرآيند انجام مطالعه:
الف – فاز مقدماتي (آماده سازي) : شكل دادن به ساختار مديريتي ، اجرايي و مشورتي پروژه
ب – جمع آوري مستندات ، اطلاعات و داده هاي آماري لازم براي برگزاريپانلهاي كاري درخصوص: فضاي كاربردي پژوهشها ، ديدگاههاي استراتژيك وزارتخانه اي و تحليلهاي SWOT پيرامون بخشهاي مرتبط .
ج- محور فعاليت پانلها : شناسايي مسيرهاي پژوهشي مهم وكليدي ؛ بررسي موضوعات قابل طرح درخصوص پشتيباني برنامه تحقيقات ملي؛ ارايه پيشنهاديه مديريت برنامه تحقيقات ملي و پياده سازي آن و تهيه گزارش نهايي از مباحث پانل،
د – تكاليف گروه كاري : پيشنهاديه تفصيلي از برنامه تحقيقات ملي ؛ پيشنهاد نهايي از پياده سازي برنامه تحقيقات ملي و اصول مديريت آن،
هـ - تلفيق نهايي نتايج و تهيه گزارش براي مسؤول پروژه
و – كنفرانس نهايي و انتشارات نتايج
شكل شماره3- نمايي از فرآيند انجام آينده نگاري جمهوري چك[9]
پنلها و نحوة برگزاري آنها : قسمت عمده پروژه به برگزاريپانلها اختصاص داشته است كه در واقع اجزاي كليدي پروژه آيندة نگاري فناوري بودند . كارپانلها براساس ارزيابي بخشها و اهميت آنها در اقتصاد چك و تحليل تلاشهاي تحقيق و توسعه موجود ، خصوصاً در وزارتخانه ها بود. همچنين آنها به ارزيابي مستندات مربوط به استراتژي و برنامه هاي تحقيق و توسعه پرداختند. در اين خصوص برحسب ضرورت براي كسب اطلاعات بيشتر از مصاحبه با مسئولان استراتژي تحقيق و توسعه استفاده كردند. پانلها با انجام توفان فكري ساختار يافته حول موضوعات مشخص برگزار مي شد . ضمن اينكه هرپانل با يكسري اطلاعات و مطالعات كارشناسي از قبل تهيه شده پشتيباني مي گرديد . هرپانل طي 5 جلسه به كار خود پايان مي داد به طوري كه نتايج جلسات اوليه در جلسات بعدي تكميل شده تا نتيجة نهايي آنها به كنفرانس ملي ارايه گردد .
هرپانل توسط يك مدير و يك دبير هدايت مي شده است كه جذب آنها براساس ماهيتپانل و معيارهايي از جمله مسئوليت در سازمانهاي تحقيقاتي، انجمن و صنايع مرتبط بوده است. در هرپانل 15 الي 20 كارشناس، مسائل را از جنبة عرضه و تقاضاي تحقيق و توسعه (ابداعات ،توليد دانش و كاربردوبهره برداري آنها) پوشش داده اند.
پانلهاي موضوعي: پنلهاي موضوعي عبارت بودند از : 1- كشاورزي و غذا، 2- محيط زيست، 3- بهداشت انساني، 4- دارو و داروسازي، 5- مهندسي عمران و شهرسازي و مسكن، 6-جامعه مبتي بر اطلاعات 1، 7- مواد و فناوري هاي توليد آنها، 8-صنايع مرتبط2 و توليد آنها ، 9- ابزار آلات و ادوات، 10- ماشين الات و تجهيزات، 11- توليدات شيميايي و فرآيندهاي مرتبط، 12- سامانه هاي حمل و نقل، 13- مهندسي برق و منابع معدني، 14- تحولات و دگرگوني هاي اجتماعي .
در اينپانلها روندهاي واقع بينانه و مورد توافق توسعه در جمهوري چك تا سال 2010، تحليلهاي تفصيلي SWOT ، پيشنهاد جهت گيريهاي پژوهشهاي كليدي و بنابه مورد، پيشنهاد فناوريهاي كليدي با هدف ارتقاي سطح پژوهش و توسعة بهره وري ؛ به بحث گذاشته شدند .
نتايج پانل موضوعي «كشاورزي و غذا» :
1- روندهاي مورد انتظار براي 10 سال آينده جمهوري چك :
· جايگزيني و تغييرساختار محصولات كشاورزي و نگاه همزمان به تناوب وتمركزكشت و سطح زيركشت،
· توسعه فناوري هاي توليد غذاي سالم و مطمئن با در نظرگرفتن محيط زيست،
· گسترش كاركردهاي غير رايج ازكشاورزي درجنبة آمايش سرزميني،خصوصاً براي اوقات فراغت و تفريح،
· همگرايي بخش كشاورزي جمهوري چك با ساختار كشاورزي اروپا.
2- مسيرهاي كليدي تحقيقات پيشنهاد شده، به ترتيب اهميت آنها :
· تشخيص، درمان وپيشگيري ازبيماري هاي حيوانات اهلي، عفونتهاي گوارشي و بيماري هاي مشترك انسان و دام،
· گسترش روشهايي جهت كنترل و ارزيابي مواد خام كشاورزي و غذاها به منظور اطمينان از ايمني و كيفيت آنها،
· افزايش رقابت پذيري از طريق توسعة غذاي با كيفيت،
· انجام اصلاح نژاد اقلام زيستي[15] از جنبة مصرف و كاهش خطر پذيري آنها،
· سلامت گياهي ،
· گسترش فناوري هاي مرتبط با غذاهاي با سود بيشتر،
· روشهاي زيست فناوري و ژنتيكي براي اصلاح و ارتقاي ظرفيتهاي زيست شناختي[16] در جهت توليد اقلام زيستي،
· سيستم هاي توليدي رقابتي براي كشاورزي چند كاركردي،
· توسعه محصولات و فناوري ها براي بهره برداران كوچك و متوسط كشاورزي،
· توسعه فناوري ها براي استفادة غيرغذايي از مواد خام كشاورزي،
· مديريت كاراي پرورش حيوانات اهلي،
· ابداع فرآيندهاي فن محور براي فرآوري ضايعات كشاورزي و غذايي و توليد مواد مفيد،
· كاركرد سرزميني كشاورزي (جايگاه كشاورزي در آمايش سرزمين)،
· استفاده از توده هاي زيستي[17] براي توليد برق،
· توسعه فناوري هاي مرتبط با آب،
· توسعه فناوري هاي اطلاعاتي و اقتصاد جديد در بخش كشاورزي و توليد غذا،
· پيشنيازهاي اقتصادي براي رقابتي شدن توليد كشاورزي و غذا،
· حفاظت و بهره برداري از منابع طبيعي و تنوع اقلام زيستي در كشاورزي،
· پيشنيازهاي اقتصادي،ساختاري،نهادي، سياستهاي ارضي، كشاورزي چندكاركردي پايدار،
· توسعة فناوري هاي مبتني بر نياز كم به انرژي در كشاورزي و توليد غذا،
· همگرايي و واقعي سازي مديريت آب و خاك در عرصه سرزمين،
· شرايط اقتصادي– اجتماعي، جامعه شناختي و جمعيتي براي حفاظت و توسعه حومه شهر،
· محدود نمودن آثار تخريبي كشاورزي بر محيط زيست،
· تداوم مديريت پايدار جنگل و كاربردهاي توليدي و غيرتوليدي جنگل،
· بهره برداري از مواد خام چوبي.
نتايج پانل موضوعي ((محيط زيست)):
1-روندهاي موردانتظار براي 10 سال آينده جمهوري چك :
· گسترش بحثهاي علمي روي مشكلات كليدي و روش هاي برون رفت از آنها،
· توجه بيشتر روي اثرات بلند مدت فعاليتهاي بشري روي زندگي انسان و اكوسيستم،
· تبادل وتعامل ميان علوم زيست محيطي ولايه هاي سياست گذاري جهت رسيدن به توسعه پايدار،
· تمركز مطالعات روي تعامل ميان انسان و محيط و هدايت اين تعامل در يك مسير پايدار.
2-مسيرهاي كليدي تحقيقات پيشنهاد شده به ترتيب اهميت آنها :
· فناوري هاي زيست محيطي،
· تعامل هاي انسان و محيط،
· حمل و نقل پايدار (منطق با محيط زيست) ،
· محافظت منابع و جريانهاي طبيعي مواد،
· توليد برق منطبق با محيط زيست،
· محيط زيست و سلامت انسان،
· زمينه هاي اقتصادي و اجتماعي توسعه پايدار،
· كشاورزي پايدار،
· انسان و سرزمين،
· پژوهش هاي بوم شناختي1 بلند مدت.
فرآيند ارايه پيشنهاد اولويتهاي برنامه تحقيقات ملي: طرح پيشنهادي اولويتهاي برنامه تحقيقات ملي براساس نتايج كارپانلها و توسط ((گروه كاري)) حاصل شده است. به اين ترتيب كه مجموعه موضوعات پيشنهادي براي تحقيقات ملي بالغ بر 612 مورد شد كه درفرآيند اولويتگذاري توسط خودپانلها به 162مورد تقليل يافت . معيار انتخاب عناوين پژوهشي؛ اول ، اهميت مطالعه و دوم ، قابليت انجام مطالعه بوده است .
اين تعداد نيز توسط گروه كاري به 90 مورد تقليل يافت . در مرحله بعد اين عناوين پژوهشي بر اساس جهت گيري سياست تحقيق و توسعه ملي جمهوري چك به 5 برنامه موضوعي اختصاص داده شدند . اين 5 برنامه عبارتند از: 1-كيفيت زندگي، 2-جامعه مبتني بر اطلاعات، 3- رقابت پذيري و توسعه، 4- انرژي براي اقتصاد و جامعه، 5- جامعة پيشرفته و تغييرات آن.
هر يك از پنج برنامة فوق نيز به زير برنامه هاي موضوعي[18] ديگر تقسيم شده اند كه در مجموع به تعداد 19 زير برنامه موضوعي بالغ شدند.
شكل4- نمايي از فرآيند استخراج اولويتهاي پژوهش و فناوري در آينده نگاري جمهوري چك
جايگاه تحقيقات كشاورزي و محيط زيست در ميان برنامه تحقيقات ملي جمهوري چك: طي روند مطالعه 16 اولويت پژوهشي(اولويت گذاري آخر توسط گروه كاري) از ميان 35 اولويت پژوهشي پيشنهاد شده از سوي پانلهاي كشاورزي و محيط زيست(اولويت گذاري دوم توسطپانلها ) انتخاب شده و مطابق جدول شماره 1 با زير برنامه هاي موضوعي تحقيقات ملي ارتباط داده شدند .
پانلهاي پشتيباني: پانلهاي پشتيباني عبارت بودند از : 1- منابع انساني جهت پژوهش و توسعه، 2- پژوهشهاي جامع و توسعه، 3- همكاريهاي منطقه اي و بين المللي در تحقيق و توسعه ، كه با توجه به روندهاي واقع بينانه توسعه و پس از انجام تحليلهاي SWOT در خصوص هرموضوع به اراية توصيه هاي لازم پرداخته اند. مجموعة توصيه هاي اين سهپانل بالغ بر 19 مورد گرديده است .
پانل منابع انساني جهت پژوهش و توسعه : در اين پانل به بررسي وضعيت موجود و روند تغيير ظرفيت منابع انساني در بخش تحقيق و توسعه و اراية راهكارهاي لازم براي ارتقاي كيفي فضاي تحقيق و پژوهش ، پرداخته شد.
جدول1-طبقه بندي اولويتهاي پژوهشي در قالب برنامه ها و زيربرنامه هاي موضوعي سياست توسعه و پژوهش چك
مسيرهاي كليدي تحقيقات پيشنهاد شده مرتبط با كشاورزي و محيط زيست
زيربرنامه موضوعي
برنامه موضوعي
سلامت انسان
كيفيت زندگي
- تشخيص درمان و پيشگيري ازبيماري هاي حيوانات اهلي، عفونتهاي گوارشي و بيماري هاي مشترك انسان و دام
- توسعه فناوريها براي بهره برداري غير غذايي از مواد خام كشاورزي با استفاده از ظرفيت توليدمحصولات كشاورزي
- روشهاي زيست فناوري و ژنتيكي براي اصلاح و ارتقاي ظرفيتهاي زيست شناختي در جهت توليد اقلام زيستي
- سلامت گياهي
كيفيت و ايمني تغذيه جامعه
- انسان و آمايش سرزمين
آمايش سرمين
- تعامل هاي انسان و محيط
محيط زيست و محافظت از منابع طبيعي
سامانه هوشمند تصميم سازي ، مديريت و تشخيص
جامعه اطلاعاتي
- مديريت اطلاعات و دانش
- شبكه هاي ارتباطي چندكاركردي و ايمني و حفاظت داده ها
- فناوري و زيرساختهاي ارتباطات
- فرآيندهاو سامانه هاي مدلسازي و طراحي سامانه هاي مبتني بر رايانه
- سامانه ها و فناوريهاي حمل و نقل منطبق با محيط زيست
- فناوريهاي مورد نياز براي محافظت و اصلاح محيط زيست
- رويه ها ي توليد ، سامانه هاي ايمني ، تأسيسات و سازه هاي حمل و نقل
رقابت پذيري و توسعه
- مواد پيشرفته(هوشمند ، . . .)
- زيست فناوريهاي جديد
- فناوريهاي نوظهور
- افزايش رقابت پذيري از طريق توسعة غذاي با كيفيت
- سيستم هاي توليدي رقابتي براي كشاورزي چند كاركردي
- توسعه فناوريهاي تصفيه فاضلاب و بهينه سازي مصرف آب
- مديريت جنگل پايدار و نقش جنگل در توليد چوب و غير آن
- بهره برداري از منابع طبيعي
- توليد نيروي هسته اي ايمن و كارا
انرژي براي اقتصاد و اجتماع
- بهره برداري هاي مرتبط و غير مرتبط با توليد برق از ذغال سنگ و مواد داراي كربن
- توسعة فناوري هاي مبتني بر نياز كم به انرژي در كشاورزي و توليد غذا
- استفاده منطقي از انرژي و منابع انرژي قابل تجديد
- شرايط اقتصادي اجتماعي، جامعه شناختي و جمعتي براي نگهداري و توسعه حومه شهر
- زمينه هاي اقتصادي و اجتماعي توسعه پايدار
- عملگرايي ، ايمني و هم پيوستگي با جامعه اروپايي ، تفاوت هاي اجتماعي و همگني ملي
جامعة پيشرفته و تغييرات آن
پانل پژوهشهاي جامع و توسعه: در اين پانل مباحثي از جمله : تأثيرات وضعيت تحقيق و توسعه اتحاديه اروپا بر وضعيت تحقيق و توسعه چك ، گرايش دانشجويان به سيستمهاي آموزشي رايج در سطح اروپا ، خروج محققين چك به كشورهاي اروپايي و جذب از ساير كشورهاي غير اروپايي به آن كشور ، توجه به گروهها و تشكيلات نخبه و شاغلين و اهميت گراي آنها به سمت مسايل كلان و فرابخشي با تشكيل شبكه هاي پژوهشي و تمرين حل مسايل كلان كشور توسط آنها ، تقويت همگرايي پژوهش و توسعه ، حمايت از حضور بنگاههاي خصوصي يا فراگير در فرآيند ابداع ،اهميت همگرايي عوامل دخيل در توسعه و پژوهش در تمامي سطوح .
پانل همكاريهاي منطقه اي و بين المللي در تحقيق و توسعه: كه در دو سطح تشكيل گرديدند.
در سطح منطقه : تشويق و حمايت از همكاري بين مناطق ضعيف و قوي و انتقال ابداعات ما بين آنها . به عبارتي ارتقاي ظرفيت تحقيق و توسعه در منطق ضعيف .
در سطح بين المللي : حمايت از مشاركت در پروژه هاي بين المللي با در نظرگرفتن استحصال ارزش افزوده و حمايت از حضور پروژه هاي محلي در مطالعات اتحاديه اروپا.
پانل مديريت برنامه تحقيقات ملي: اين پانل روش تغيير تدريجي ساختار پشتيباني تحقيقات فعلي به برنامه جديد را در ابعاد مديريت و پشتيباني هاي مالي ، اداري و به عبارتي فرآيند پياده سازي برنامه تحقيقات ملي را پيشنهاد داده است. هدف پانل اين است كه گزينه هاي پيشنهادي مديريت برنامه تحقيقات ملي، نظام مرتبط با اصول واقعي سازي پژوهش ها، توصيه ها و روند پياده سازي آن را به نحو شايسته اي به نظام فعلي پشتيباني پژوهش و توسعه جمهوري چك مستقل نمايد. در طرح پيشنهادي ، ويژگي هاي اقتصادي، فني و ملاحظات بين المللي مد نظر قرارخواهند گرفت . نتايج و توصيه هاي مرتبط در چارچوب موضوعات ذيل ارايه گرديده است :
الف – ويژگيهاي مديريت برنامه تحقيقات ملي: اول، مديريت متمركز آن تحت يك سازمان واحد، دوم،تقسيم كاري درموضوعات مرتبط با وزارتخانه ها واحدهاي دولتي مرتبط (كوتاه مدت)؛
ب – پيشنهاد اصولي براي ارتباط عمومي با تحقيق و توسعه ، شامل پيشنهاد قواعد اخذ مشاورة كارشناسي؛
ج – نظام ارزيابي و نظارت برنامه تحقيقات ملي، برنامه ها و پروژه هاي مستقل مرتبط با آن؛
هـ - اصول همكاري هاي بين المللي؛
و – پشتيباني مالي؛
ز – نظام اطلاع رساني و ارتباطات برنامه تحقيقات ملي؛
ح- سناريوهاي پياده سازي برنامه تحقيقات ملي در قالب سه گزينه ارايه شده است كه با پيش نويس قانون تحقيق و توسعه انطباق دارد.اما گزينه اي كه بيشترين امكان وقوع را داشته عبارتست از، اعمال تدريجي برنامه تحقيقات ملي براساس وضعيت مالي فعلي.
طرح نهايي مديريت و پياده سازي برنامه تحقيقات ملي پس از طرح آن ميان وزارتخانه هاي مرتبط باپانل ها، حاصل شده و تا نيمه دوم سال 2002 سعي در جايگزيني آن بوده است.
نقاط قوت مطالعه آينده نگاري چك :
- تعهد و التزام دولت چك براي انجام اين مهم در سطح كشور است،
- بهره گيري از تجارب كشورها و كارشناسان صاحب تجربه،
- سازماندهي و تعريف روشن نسبتاً مناسب براي انجام مطالعه،
- تنوع و كثرت قابل توجه شركت كنندگان در فرآيند مطالعه.
نقاط ضعف مطالعه آينده نگاري چك :
- محدوديت زمان متناسب با شرايط تعيين شده براي انجام مطالعه،
- محدوديت در انجام بحثها در حوزه هاي پيچيده اجتماعي،
- در مطالعه چك از مزاياي برخي روشها از جمله روش دلفي بهره برداري نكرده است.
اقدامات آينده دولت چك :
- القاي فرهنگ و جلب انگيزه بيشتر مراكز تصميم ساز در انجام آينده نگاري،
- تهيه و تدوين پروژه آتي برنامه تحقيقات ملي پيرو برنامه اول تحقيقات ملي چك.
جمع بندي :
§ در فرآيند آينده نگاري، انجام بحثها و گفتگوهاي فراگير ميان صاحب نظران، محققان، مديران صنعتي،مسئولين دولتي اعم از مسؤلين استاني و ديگر مسؤلين سازمانهاي مرتبط ، شاغلين بخشهاي صنعتي و خدماتي ، نمايندگان انجمنهاي تخصصي در قالبپانلها مي تواند از جهات گوناگون مفيد واقع گردد كه يكي از آنها تدقيق اولويتهاي پژوهشي جهت دستيابي بهتر به توسعه اقتصادي و اجتماعي براساس نيازهاي كشور باشد .
§ از نكات قابل توجه در مطالعه آينده نگاري چك ارتباط دادن فرآيند آينده نگاري يا به عبارتي ديدگاههاي نخبگان علمي و فني و كارشناسان و مديران ارشد دولتي با سياستهاي عمومي توسعه جمهوري چك بوده است.
§ علي رغم اينكه در برنامه تحقيقات ملي چك ، مسيرهاي پژوهشي مرتبط با كشاورزي و محيط زيست با ابعاد وسيعتري نسبت به ساير موضوعات مورد تأكيد قرارگرفته است . ولي درپانلهاي ((كشاورزي و غذا)) و ((محيط زيست )) مستقيماً تأكيدي به پيگيري فناوريهاي مرتيط با اين حوزه ها صورت نگرفته است . اما از بين فناوريهاي مورد تأكيد در سايرپانلها آن دسته از فناوريهايي كه مي تواند به طور غيرمستقيم در راستاي اقتصاد جديد در بخش كشاورزي و غذا و حفظ محيط زيست قرار بگيرد عبارتند از : 1- فناوري هاي مرتبط با تصفيه فاضلاب، 2- فناوري اطلاعات، 3- نرم افزارهاي پشتيباني كننده فعاليت بهره برداران مجازي – تجارت الكترونيكي، 4- سيستمهاي در هم تنيده از تجارت الكترونيكي ، سامانه هاي بانك اطلاعاتي ، مديريت دانش پايه ، ابزارهاي مديريت دانش پايه، 5- فناوريهاي ارتباط بدون كابل سيستمها ، جهت تلفيق ارتباطات شبكه اي با امكانات موبايل.
§ از آنجا كه تحقق توسعة كشاورزي متناسب با بودجة عمومي كشور عميقاً متأثر از انتخاب صحيح مسير پژوهشهاي مرتبط با آنهاست، انجام مطالعه اي از اين دست و البته متناسب با شرايط جمهوري اسلامي ايران كه بتواند به شناخت و ارزيابي و اولويت بندي مسيرهاي پژوهشي كليدي ، فناوري هاي نوظهور ، بازارهاي داخلي و خارجي آنها در حوزه كشاورزي،غذا و محيط زيست بپردازد ، از جايگاه خاصي برخوردارمي باشد .
§ همچنانكه در تجربه كشور چك ملاحظه مي شود بهتر است فرآيند آينده نگاري علم و فناوري همه حوزه هاي كشور را پوشش دهد تا موضوعات مختلف بنا بر اهميت نسبي آنها از ديد مجموعه ذينفعان و متناسب با سياستهاي عمومي توسعه كشور، مورد ارزيابي و اولويت گذاري قرارگيرند . اما در مقطعي كه انگيزه هاي مشترك در حوزه هاي گوناگون كشورمان براي يك فعاليت فراگيرشكل نگرفته است، به نظر مي رسد با توجه به اهميت كشاورزي،غذا و محيط زيست در سند چشم انداز توسعه ملي جمهوري اسلامي ايران، منطقي باشد كه براي فرآيند پژوهش و تحقيق و سرمايه گذاري ها روي فناوريهاي مرتبط با اين حوزه ها يك برنامه جامع با عنواني شبيه ((برنامه تحقيقات ملي كشاورزي،غذا و محيط زيست )) داشت.
§ عدم ورود مطالعه آينده نگاري چك به فناوريهاي مرتبط با كشاورزي مي تواند به دليل تفاوت موقعيت و يا ديدگاه اين دو كشور در خصوص كشاورزي باشد . بررسي جايگاه كشاورزي چك در رويكرد اقتصادي و سياستهاي توسعه آن كشور و مقايسه آن با ايران نشان مي دهد: اولاً : براساس آمار2002 FAO [10]، نسبت ارزش افزوده كشاورزي به ارزش افزوده كل در چك 5% بوده در حالي كه اين شاخص در ايران 23% بوده است . لذا از حيث اقتصادي طبيعي است كشور چك فناوريهاي استراتژيك خود را در ساير حوزه ها بررسي نمايد. ثانياً : براساس سياست عمومي توسعه چك، نگاه كشور چك در بهره گيري از كشاورزي در راستاي "تغذيه ايمن و با كيفيت" و "حفظ محيط زيست و منابع طبيعي" است . در حالي كه بر اساس سند چشم انداز توسعه ملي جمهوري اسلامي ايران "امنيت غذايي" و " محيط زيست مطلوب" ، مورد تأكيد قرارگرفته است[11]. اين موضوع نشان از اهميت بيشتر موضوع غذا در ايران دارد .
§ نتايج آينده نگاري چگونه مي توانند به فرآيند برنامه ريزي بخش كشاورزي كمك نمايند؟
ü توجه ذي نفعان از جمله واحدهاي علمي و اجرايي و ... بخش كشاورزي را به جامع نگري و نگاه به آينده هاي متعدد و محتمل(مثبت و منفي) جلب مي نمايد.
ü با تكرار آينده نگاري شبكة اجتماعي ذي نفعان بخش ازحوزه هاي مختلف شكل مي گيرد كه مي تواند منجر به برقراري ارتباط و رفع خلأ همكاري في مابين آنها گردد.
ü هر گروهي از دولت ، دانشگاه وجامعه جايگاه خود را در برنامه هاي آتي بخش بهتر بازمي يابد و جنبه هاي گوناگون تقاضا و عرضه فرصت طرح مي يابند.
ü منجر به همگرايي گروهها در شناخت نقاط قوت ، ضعف ، چالشها و فرصتهاي بخش شده نسبت به انجام اقدامات لازم تعهد بيشتري نشان خواهند داد .در نتيجه ضريب عملياتي شدن برنامه ها ارتقاء خواهد يافت.
ü با شناسايي عوامل پيشران و مؤثر بر بخش از جمله فرهنگ،علم و فناوري، و انتشار اطلاعاتي در زمينة آينده هاي بلند مدت آنها ؛ و نيازهاي آينده بخش كشاورزي و جامعه امكان تدوين استراتژيها و سياستهاي لازم براي بخش فراهم مي آيد.
ü از آنجا كه آينده نگاري يك برنامة دولتگرا نيست، نتايج آن مي تواند منجر به نزديكي بيشتر برنامه ريزي (برنامه هاي توسعه پنج ساله ) به واقعيتهاي محيط داخلي و خارجي گردد.
§ پيشنهاد :
از آنجا كه ساخت آيندة بخش كشاورزي مستلزم مطالعة عوامل كليدي و پيشران در توسعه بخش مي باشد و بنا به بررسيهاي انجام شده عامل فرهنگ يكي ديگر از عوامل پيشران در توسعة بخش كشاورزي مي باشد ، مي بايست در فرآيند آينده نگاري كشاورزي ايران عامل فرهنگ را نيز در كنار علم و فناوري مورد بررسي قرارداد.
گرچه بخش كشاورزي سهم ويژه اي در تدارك امنيت غذايي كشور به عنوان يكي از سرفصلهاي سند چشم انداز دارد اما اين مهم با ساير سرفصلهاي سند چشم انداز از جمله : حفظ و بهره برداري بهينه از منابع طبيعي و امنيت اجتماعي و اقتصادي كشاورزان و روستائيان ؛ در تعامل تنگاتنگ هستند(شكل شماره5) . لذا به نظر مي رسد وظيفه اصلي آينده نگاري علم وفناوري كشاورزي ايران سوگيري تحقيقات و توسعه فناوريها به سمت تحقق هرچه بهتر و سريعتر اهداف چشم انداز –در حوزه مأموريت بخش كشاورزي باشد.
شكل شماره 5- نمايي از محيط تعاملي بخش كشاورزي در سطح ملي و فراملي براي پرداختن به حوزه هاي مأموريت آن
§ با توجه به سرفصلهاي برنامه چهارم توسعه در زيربخش تحقيقات كشاورزي]12[ مي توان برخي حوزه هاي تخصصي را با جهت گيري تحقق چشم انداز ملي و در چارچوب شكل 6 پيشنهاد داد.
شكل شماره 6- نمايي ازپيشنهاد سازماندهي كاري آينده نگاري كشاورزي ايران
§ از جمله نتايج مورد انتظار از مطالعه آينده نگاري كشاورزي ايران مي توان به موارد ذيل اشاره نمود[1]:
ü تدوين چشم انداز 1404بخش كشاورزي،
ü اولويت گذاري فرهنگ سازي تا رسيدن به چشم انداز بخش كشاورزي،
ü اولويت گذاري پژوهش و تحقيق تا رسيدن به چشم انداز بخش كشاورزي،
ü اولويت گذاري فناوري تا رسيدن به چشم انداز بخش كشاورزي.
ü بازنگري و پيشنهاد سازمان تحقيق و توسعه كشاورزي متناسب بامحيط متحول داخلي وخارجي
ü بررسي سناريوهاي ممكنه،محتمل و مطلوب آينده بخش،
ü شبكه سازي از نخبگان فرهنگي ،علمي و اجرايي بخش كشاورزي،
ü ارتقاء نگرش و فرهنگ تصميم سازان و برنامه ريزان به اهميت فرهنگ و علم در توسعه بخش
ü تغيير نگرش و فرهنگ تصميم سازان و برنامه ريزان به سمت آينده نگري .
منابع :
1) عظيمي، سيدعلي اكبر و همكاران،درآمدي برآينده پژوهي در بخش كشاورزي ايران با استفاده از تجارب كشورهاي منتخب. تهران- وزارت جهادكشاورزي، مؤسسه پژوهشهاي برنامه ريزي و اقتصاد كشاورزي، 1387.
2) بنياد توسعه فردا،روشهاي آينده نگاري تكنولوژي،1384.
3) ناظمي،امير و قديري روح الله، آينده نگاري از مفهوم تا اجرا،تهران،مركزصنايع نوين،1385.
4) ناظمي، امير: "اهداف در آينده نگاري"، مجموعه مقالات همايش آينده پژوهي،فناوري و چشم اندازتوسعه،تهران،دانشگاه اميركبير،خرداد1385.
5) Science an_d Technology Department of Republic South Africa, Foresight Agriculture Report, Available at: http://www.dst.gov.za
6) G. Gijsbers an_d etal. Planning an_d Agricultural Research: A Sourcebook, 2001.
7) Ministry of Education, Youth an_d Sports of the CR, Research an_d Development Council 2002, “Proposal of the National Research Program – Technology Foresight in the Czech Republic 2002,”Prague, CDROM2002, Available at : http://www.foresight.cz .
8) FISTERA ,Review an_d Analysis of National Foresight – Case Study, Czech Republic - Technology Foresight 2002, Available at : http://fistera.jrc.es/ .
9) Kristina Kadlecikova,Technology Centre AS CR, Technology Foresight Experience of the Czech Republic 1st National Foresight Exercise,ForeTech, Workshop for Panel Experts, Sofia, 19-20 June, 2003.
10)FAO Statistical Year Book, 2004, vol.1, p286.
11) دبيرخانه مجمع تشخيص مصلحت نظام،سند چشم انداز20ساله توسعه جمهوري اسلامي ايران، 1381.
12) دبيرخانه ستاد برنامه چهارم وزارت جهادكشاورزي، سند ملي توسعه بخش كشاورزي و منابع طبيعي در برنامه پنج ساله چهارم توسعه -تهران: وزارت جهادكشاورزي، موسسه پژوهشهاي برنامه ريزي و اقتصاد كشاورزي مديريت امور پردازش و تنظيم يافته هاي تحقيقاتي،1384، صص 194-193.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] - Foresight
1- عضو هيئت علمي ، مربي پايه 5
[3] -Communication
[4] -Concentration on longer- term
[5] -Coordination
[6] -Consensus
[7] -Commitment
[8] - National Research Program (NRP)
[9] - Research Priorities
[10] - Proposal
[11] - Thematic Program
[12] -Cross cutting Program
[13] - Thematic sub-program
[14] - Cross cutting sub-Program
1 – Information Society
2 – Discrete Manufacturing: Fabricating products by assembling ready-made components an_d subsystems into larger systems. For example computer system, automobile an_d appliance industries.
3- Organisms
4 - Biology
[17] - Biomass
1 – Ecological
3- Thematic sub-programs
