بحث و نتيجه گيري
از نظر ارتفاع بوته از ميان غده هاي نشائي مورد مطالعه, سه هيبريد دزيره * پاييزه ، كايزر * پاييزه و كايزر * آئولا در صدر قرار گرفتند. بطور كلي براي سيب زميني تيپ مورد پسند گياه بايد قوي، افراشته و باز باشد(13). ارتفاع بوته با عملكرد و تعداد غده نيز همبستگي مثبت و معني داري دارد. اين رابطه در نسل اول( يعني كاشت نشاء) نيز معني دار بود. طبيعتا ارتفاع بوته مي تواند در سطح پوشش برگي موثر باشد و ترجيح داده مي شود كه محصول هر چه سريعتر پوشش كامل برگ را توسعه دهد. تاي و يانگ(13) براي ارتفاع بوته وراثت پذيري( 52/0) برآورد كردند. ماريس براي اين صفت مقدار وراثت پذيري را اندكي كمتر(47/0) گزارش نموده كه بيانگر قابليت توارث خوب اين صفت مي باشد و نتايج اين آزمايش نيز مويد اين نكته مي باشد.
تعداد ساقه از صفات بسيار مهم در سيب زميني مي باشد. اين صفت مخصوصا با تعداد غده و اندازه آن در ارتباط مي باشد. بطوركلي هرچقدر كه تعداد ساقه كمتر باشد تعداد غده نيز كمتر اما اندازه آن افزايش مي يابد و هر چقدر كه تعداد غده بيشتر باشد رقابت درون گياهي افزايش يافته و غده هاي كوچكتر اما به تعداد بيشتري توليد مي شود. رابطه تعداد ساقه با تعداد غده كاملا شناخته شده است(9)، در اين آزمايش اين رابطه معني دار نشده است. در آزمايش سال اول همبستگي بين تعداد ساقه با تعداد غده، عملكرد،‌قدرت رشد و ارتفاع بوته بسيار معني دار بود(1) تنها دليلي كه براي عدم معني داري اين رابطه در اينجا به نظر مي رسد اين است كه خانواده هاي دزيره * پاييزه و كايزر * پاييزه از بيشترين تعداد غده برخوردارند اما تعداد ساقه آنها كمتر از ارقام آستريك، دزيره و آئولا مي باشد و به نظر مي رسد كه تعداد غده در هر ساقه تفاوت بسيار محسوسي با ارقام فوق الذكر داشته و اين باعث معني دار نشدن اين رابطه در مجموعه باشد.
صفت تعداد غده در بوته از مهم ترين صفات و اجزاء اصلي عملكرد در سيب زميني است چرا كه عملكرد, حاصل تعداد غده و ميانگين وزن غده مي باشد. در اين ميان برخي محققين در تعيين عملكرد غده ،‌تعداد غده را مهمتر از ميانگين وزن غده دانسته اند،‌حال آنكه برخي ديگر ميانگين وزن غده را مهمتر از تعداد غده دانسته اند(5). هيبريدهاي دزيره * پاييزه با ميانگين 20 غده در بوته بالاترين تعداد غده را دارا مي باشد. نتاج نسل اول اين تلاقي در سال اول(1) نيز با ميانگين 21 غده در بوته در ميان چندين خاواده TPS از بالاترين ميزان تعداد غده برخوردار بود.
همانطوريكه از مقايسه ميانگين ها پيداست برخي از خانواده غده هاي نشائي برتري محسوسي نسبت به ارقام كلوني – البته به غير از دزيره – دارند و بطوريكه در جدول 2 مشخص شده دزيره با 557 گرم در بوته در صدر و بدنبال آن هيبريدهاي دزيره * پاييزه و كايزر * پاييزه قرار دارند. اگر چه عملكرد دركل پايين مي باشد( كه به احتمال زايد به دليل تاخير زياد در يك نوبت آبياري در اواسط فصل زراعي به دليل مشكلات پيش آمده مي باشد). كارپوتو و همكاران(7) در مقايسه عملكرد خانواده هاي نسبتا زيادي از غده هاي نشائي حاصل از تلاقي هاي مختلف(x2، x4، x4 * x4 و OP * x4) عملكردهاي بالايي را گزارش كرده اند. لازم به ذكر است كه والدين تلاقيهاي مورد آزمايش قبلا براي قابليت تركيبشان گزينش شده بودند. آزمايش هايي كه در فيلي پين و هندوستان صورت گرفته نشان داده كه عملكرد غده هاي نشائي بهتر يا معادل تكثير كلونال با غده هاي بذري معمولي است كه نتايج آزمايش حاضر نيز مويد اين مسئله مي باشد(12 و 14). آلوچو و همكاران (3) براي غده هاي نشائي حاصل از TPS عملكرد 6/24 تن و براي كولتيوارهاي شاهد در آزمايش خود عملكرد 26 تن را گزارش نمودند.
براي ماده خشك كه يكي از شاخص هاي كيفي مهم محصول سيب زميني است, اختلاف معني داري مشاهده نشد. البته در آزمايش سال او نيز در بين خانواده هاي TPS براي اين صفت اختلاف معني داري وجود نداشت, اما نتاج غالب خانواده ها از ماده خشك بالايي برخوردار بودند(1). عدم معني داري ماده خشك براي خانواده هاي TPS را مي توان به بالا بودن تنوع در اين خانواده ها نسبت داد اما معني دار نشدن آن براي كلونها(تيمارهاي تكراردار در اين آزمايش) دور از انتظار ا ست و مي تواند به دليل بالا بودن اشتباه آزمايشي يا خوب تنظيم نبودن دستگاه آون مورد استفاده باشد.
از ميان خانواده هيبريدهاي مورد مطالعه هيبريدهاي دزيره * پاييزه و كايزر * پاييزه بالاترين عملكرد را دارا بودند كه به غير از كلون دزيره، بالاتر از ساير كلونها نيز قرار گرفته اند. اين هيبريدها در آزمايش سال قبل نيز بيشترين عملكرد را داشتند. ضرايب همبستگي صفات(جدول 3) بين دو نسل نشائي همسبستگي مثبت و معني داري را در بين خانواده هاي TPS را نشان مي دهد كه نشان دهنده پايداري خوب اين صفت مي باشد و مي تواند به نوعي بيانگر وراثت پذيري خوب اين صفت باشد.

جدول 2ـ نتايج مقايسه ميانگين براي برخي صفات
 

نتيجه گيري كلي و پيشنهادات
بيشتر آزمايشهايي كه در اتباط با TPS در جهان انجام گرفته با استفاده از نتاج معرفي شده توسط CIP بوده اند كه اين پروژينها حاصل مطالعات چندين ساله و انتخاب والدين آنها بر اساس قابليت تركيبشان براي صفات مورد نظر بوده است اما خانواده هاي غده هاي نشائي مورد استفاده در اين آزمايش بر اساس دو رگ گيريها و بذور آزاد گرده افشاني بود كه توسط مولفين تهيه شده بودند و والدين تلاقيها قبلا بر اساس قابليت تركيب و تجزيه نتاج انتخاب نشده بودند.
با اين حال بعضي خانواده ها عملكرد خوبي داشتند و برتر از برخي ارقام رايج قرار گرفتند و ارقامي نظير دراگا و آئولا كه از سطح و قدمت كشت بيشتري برخوردارند بطور معني داري عملكردشان پايين تر از برخي خانواده هاي برتر غده هاي نشائي بود و اين اهميت استفاده از بذر سالم را مي رساند.
به نظر مي رسد كه چنانچه در توليد خانواده هاي TPS از والدين و تركيبات بيشتري استفاده و انتخاب والدين بر اساس تجزيه نتاج باشد مي توان به تركيباتي دست يافت كه با توجه به سالم بودن، عملكرد بالاتري نسبت به كلونها و ارقام رايج داشته باشند. هرچند كه بدليل وجود عقيمي ها و دشواريهايي كه در زمينه دو رگ گيري و باروري سيب زميني وجود دارد نياز به فراهم كردن امكانات بيشتري در اين زمينه است كه خوشبختانه به دليل شرايط كليمايي منطقه اردبيل شايد يكي از بهترين مناطق كشور براي سرمايه گذاري در اين زمينه باشد. همچنين دركنار تلاقيهايx4 * x4 بايد با توجه به برتري هاي محسوس تتراپلوئيدهاي حاصل از پلي پلوئيد اسيون جنسي(8,7 و 11) با استفاده از گونه هاي ديپلوئيد از اين روشها نيز بهره جسته و با ارزيابي آنها اقدام به پايه ريزي برنامه تامين بذر سالم براي منطقه و كشور نمود كه علاوه بر جلوگيري از خارج شدن ارز كشور به اشتغال زايي براي فارغ التحصيلان رشته كشاورزي نيز كمك خواهد نمود. كما اينكه در كشورهايي كه تكنولوژي TPS توسعه يافته هم اكنون موسسات خصوصي به اين امر اشتغال دارند و حتي بذور پوشش دار شده براي كاشت مستقيم نيز عرضه مي شود.

منابع مورد استفاده
1 ـ ‌پناهنده ، جابر ، ابراهيم فتائي و اسرافيل فياضي .1377. بررسي عملكرد نتايج حاصل از بذور حقيقي آزاد گرده افشان و هيبريد در سيب زميني زراعي . گزارش نهايي طرح تحقيقاتي دانشگاه آزاد اسلامي واحد اردبيل.
 

2.Allen, E. J., P.J.O, Brien and D.Firman 1992. Seed tuber production and management In: P.Harris(ed)potato crop. Chapman and Hall, london PP. 247-288.
3.Alocho,F.o., R.M. Kajuhanzine, R.C.Kanzikvera, L.C.Sikka, and B. Hardy 1994 Experiences in TPS research and development in Uganda. In:True Potato seed in the Middle Eest and Africa proceedings an international workshop held at Cairo, Egypt 9-15 Aprill 1994.
4.Atlin, G.N and S,G. wiersema 1988 Selection aginst inbred seedling in mixture of inbred and hybred and hybrid true potato seed. Potato Res. 31:105-112.
5. Birhman, R.K., and G.S. kang 1993 Analysis of variation and interelationship in potato germplasm. Euphytica 68:17-26.
6. Bofu, S., Q.Dong-Yu and V.D Zaag 1987 True Potato Seed in China: past, present and future Am. Potato J.64:321-327.
7. Carputo,D., A. Baron, D. Consoil and L.Frusciante 1994. Use of seedling tubers from TPS in southern italy. Am. Potato J. 71:29-38
8. Carputo,D., A.Baron, D.Consoil and L. Frusciante 1996 Production and use of seedling tubers from true potato seed(TPS) for Potato Cultivaion in italy. Potato Res. 39:3-10.
9. Collins, W.B. 1977 Analysis of growth in kennebec with empahasis on the relationship between stem number and yeild Am. Potato. J.54:33-40.
10. Engels, C., J. Schwenkel,B Sattelmacher and R. El-Bedewy 1994 potato production from true potato seed(TPS) in Egypt: Effect of growing season on seeding development, recovery from transplating and yeild. Am. Potato J.
11. Macaso-Khwaja, A.C. and S.J. Peloquin 1983 Tuber yields of families from open pollinated and hybrid True potato seed Am. Potato J.60:645-651
18. Rubatzky, V.E and M. Yamaguchi 1996 World Vegetable. Chapman and Hall.
12. Sangar, R.B.S. 1994 Potato Production from TPS tuberlets in central india. Arissa Journal of Horticuture 22:22-25
13. Tarn, T.R., G.C.C. Tai, H. Dejong, A.M. Murphy and J.E.A Seabrook 1992. Breeding potato for Long – day temperate climates In: Janick,J.(ed) Plant Breeding Reviews 9.John wiely & soons PP:217-232
14. Vander Zaag, P., B. Susana, Z. Ganga and S. Gayao 1989. Field evaluation of True Potato seed pregenies in the Philippines Am. Potato J.66:109-117
15. Wiersema,S.G.1986 A method of producing seed from True Potato Seed. Potato Res. 29: 225-237